Kültür sarmısağının atası "Allium tuncelianum"

[ Dersim Üzerine Araştırmalar ]Geschrieben von am 24. Mai 2005 10:12:03: Allium tuncelianum
Munzur Dağları'nda yetişen ender bitki türlerinden biri olan Allium tuncelianum (Tunceli sarmısağı), bilim otoritelerine göre kültür sarmısağının atası. Bu dağ sarmısağı, yalnızca Tunceli ili Ovacık ilçesi ve Erzincan sınırında yetişiyor.
Allium tuncelianum, bir çeşit dağ sarmısağı. Bu tür, 1980'li yıllarda keşfedildi. Tunceli sarmısağının tek dişli başları, kabuklarının arasında da küçük dişçikleri var. Kabuk sayısı kültür sarmısağından daha az. Tunceli sarmısağı 1500-2000 metre yükseklikte, drenajlı ve taşlı-çakıllı yerlerde kendiliğinden yetişiyor. Bugüne kadar doğada nasıl çoğaldığı da tespit edilemedi. Daha önce Ankara Üniversitesi Bahçe Bitkileri Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ruhsar Yanmaz bir araştırma yaptı. Ancak elindeki materyal yeterli sayıda olmadığı için araştırma sonuçlanamadı. Bitkiye adını veren Prof. Dr. Mehmet Koyuncu ve Prof. Dr. Neriman Özhatay'ın kimyasal analiz çalışmaları sonucunda, Allium tuncelianum'un bilinen kültür sarmısağıyla benzer özellikler gösterdiği ortaya çıktı.
Gelir kaynağı
Tunceli'nin temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılık. Ancak 1994'te güvenlik nedeniyle köylerin boşaltılması, yaklaşık 210 civarındaki aileyi üretimden kopardı. Köyünden göç eden, üretim kaynakları olan toprak ve hayvanla bağı kalmayan bu aileler şu anda ilçe merkezinde yaşıyor. Bununla birlikte köylerde yaşayan aileler de yoksullukla baş etmeye çalışıyor. Doğada kendiliğinden yetişen ışkın, kekik gibi bitkiler, bu aileler için önemli bir gelir kaynağı. Bunların içinde en büyük ticari değere sahip olan bitki de Tunceli sarmısağı. Doğadan toplanan sarmısak ev içi kullanım amacıyla da tüketiliyor. Tunceli'nin yanı sıra Ankara, İstanbul gibi büyük şehirlerde satışa sunuluyor, belli miktarlarda yurtdışına da gönderiliyor. Yöre halkı, sarmısağın bundan beş altı yıl önce daha az insan tarafından, genellikle evde kullanmak amacıyla bir-iki kilo toplandığını söylüyor. Bu oran bugün 20 tonun üzerinde. Bir kişi 500 kg hatta birbuçuk ton sarmısak toplayabiliyor. Tunceli sarmısağı mayıs ayında yeşilleniyor. Ağustos sonuna doğru tohumlar olgunlaşıp dökülüyor. Tunceli sarmısağı iki üç yıllık bir bitki. Henüz gelişimini tamamlayamadığı için yok olma tehlikesiyle karşı karşıya.
Üretim projesi
Tunceli sarmısağının korunması ve yetiştirilmesi amaçlı proje, Ulaşılabilir Yaşam Derneği (UYD) tarafından UNDP GEF/SGP desteğiyle başlatıldı. Üç yıl sürecek projenin farklı hedefleri var: Amaç yöre halkı için sürdürülebilir bir geçim kaynağı yaratmak, toplayıcı aileleri üretici aileler haline getirmek. Projenin hazırlık çalışmaları 2003 Mart'ında başladı. UYD ile birlikte bölgeyi ziyaret eden Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mehmet Koyuncu, Ankara Üniversitesi Bahçe Bitkileri Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ruhsar Yanmaz ve Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü'nde Görevli Gülay Beşirli bitkiyi yerinde inceledi. Deneme amaçlı ekimlerde sarmısağın iklim ve toprak isteği tespit edilecek, ayrıca tohumlarından çoğaltma işlemleri, laboratuvar ortamında doku kültürü yoluyla hızlı çoğaltma denemeleri yapılacak. Bu denemeler ile tam olarak kaç yıllık bir bitki olduğu ve nasıl yetiştirilebileceği kesinleşen sarmısağın Ovacık'taki üretimi için planlama yapılacak.
Marka tescili
Tunceli sarmısağının yöreye özgü marka tesciliyle ihracatı da yapılabilen bir bitki haline gelmesi planlanıyor. 2003'ün ekim ve kasım aylarında Van, Ankara, Yalova ve Ovacık'ta deneme amaçlı ekimler gerçekleştirildi. Ovacık merkezde İlçe Tarım Müdürlüğü ile birlikte, Koyungölü, Paşadüzü, Tanzi ve Aşağıtorunoba köylerinde üreticilerle birlikte beş ayrı arazide ekim yapıldı. Sarmısağın, laboratuvar ortamında doku kültürü yolu ile hızlı çoğaltma çalışmaları A.Ü Ziraat Fakültesi'nde devam ediyor. 2004 ilkbaharında da deneme ekimleri yapıldı.
Akşam / 11 Temmuz 2004